Sobór archikatedralny św. Jana Chrzciciela

Przemyśl to stolica biskupia najstarszej ukraińskiej diecezji obrządku wschodniego sięgającej czasów uczniów Cyryla i Metodego. Początki chrześcijaństwa obrządku wschodniego sięgają IX wieku. W wielowiekowych dziejach biskupstwa przemyskiego funkcjonowało kilka świątyń katedralnych. Najstarsza znana świątynia katedralna pw. św. Jana Chrzciciela znajdowała się w obrębie grodu książęcego (teren późniejszego Zamku). Budowla ta została ufundowana przez księcia Wołodara Rościsławicza (zm. 1124). Świątynia katedralna była obiektem kamiennym w stylu romańskim. Katedra ta służyła biskupom przemyskim obrządku wschodniego do 1412 roku. Po utracie katedry w 1412 roku funkcję soboru katedralnego przejęła cerkiew pw. św. Kośmy i Damiana we wschodniej części grodu przemyskiego. Najstarsza znana informacja źródłowa o tej świątyni jako cerkwi katedralnej pochodzi z 1460 roku. Budowla ta istniała do 1535 roku, kiedy uległa zniszczeniu wskutek pożaru. Około 1540 roku została wzniesiona nowa murowana świątynia na Władyczu. W czasie wielkiego pożaru miasta w 1638 roku katedra na Władyczu uległa poważnym uszkodzeniom. Cerkiew wymagała generalnego remontu lub rozbiórki. Greckokatolicki biskup przemyski Atanazy Szeptycki (1762-1779) zdecydował o budowie nowej cerkwi katedralnej. Zbudowano dzwonnicę (dzisiejsza wieża zegarowa). Budowę samej katedry uniemożliwiły władze austriackie. W 1780 roku rozebrano starą cerkiew katedralną. W latach 1780-1785 rolę cerkwi katedralnej pełniła cerkiew św. Trójcy (stała w miejscu zbiegu dzisiejszej ulicy Basztowej i Słowackiego).

Rozporządzeniem rządowym z 24 kwietnia 1784 i dekretem gubernialnym z 13 maja 1784 roku kościół pw. św. Teresy wraz z zabudowaniami klasztornymi przekazano na katedrę greckokatolicką. Do 1946 roku świątynia ta była greckokatolicką katedrą. Po likwidacji Kościoła Greckokatolickiego w 1946 roku katedra przestała istnieć. Po reaktywowaniu Kościoła Greckokatolickiego w Polsce przez Jana Pawła II, 2 czerwca 1991 roku kościół pojezuicki został przekazany grekokatolikom na katedrę przez Ojca Świętego Jana Pawła II podczas jego wizyty w Przemyślu. Na kilka dni przed tym wydarzeniem doczesne szczątki biskupa Józefa Sebastiana Pelczara przeniesiono ukradkiem z  kościoła Serca Jezusowego i pochowano w podziemiach przemyskiej archikatedry obrządku łacińskiego łamiąc w ten sposób ostatnią wolę zmarłego. Natomiast do dnia  dzisiejszego w podziemiach kościoła pojezuickiego spoczywają doczesne szczątki  biskupa-sufragana Karola Józefa Fischera. Położona na stoku wzgórza świątynia została wzniesiona w latach 1627-71 dla zakonu jezuitów z fundacji m.in. Mikołaja Wolskiego, marszałka wielkiego koronnego. Plany budowli przygotował włoski architekt Giacomo Briano, jednak pracami budowlanymi kierował inny Włoch, Jakub Solari, który dokonał też pewnych modyfikacji pierwotnego projektu.

Kościół otrzymał charakter jasnej, harmonijnie rozczłonkowanej budowli barokowej, pięknie posadowionej na zamknięciu ulicy prowadzącej od Rynku (dzisiaj ulica Asnyka). Świątynia posiada trzyprzęsłowe prezbiterium i czteroprzęsłowy trójnawowy bazylikowy korpus. Elewacja frontowa zwieńczona została wolutowym szczytem, w którym centralnie umieszczono duże okno , po jego bokach nisze z posągami. Na obu skrajach dwukondygnacyjnej fasady której podziały poprowadzono pilastrami toskańskimi (dolna kondygnacja) i zdwojonymi pilastrami korynckimi i jońskimi (górna kondygnacja) umieszczono wieże przykryte hełmami z latarniami. Elewację wschodnią zaprojektował w 1760 roku architekt Zamoyskich Józef Degan.  Na przedłużeniu naw bocznych umieszczono kaplice mniejsza z lewej strony i większa z prawej, za nimi analogicznie zakrystia i składzik. Z tyłu przy wejściu głównym, na szerokiej arkadzie wznosił się chór muzyczny z organami. Po przejęciu świątyni nowi właściciele dokonali w niej wielu zmian, a przy okazji także i celowych zniszczeń. Między innymi rozebrano ołtarz główny, usunięto stacje drogi krzyżowej i organy, skuto złocony napis łaciński znajdujący się pierwotnie na fasadzie świątyni , który świadczył o jej historii, oraz znajdujący się tam symbol zakonu Jezuitów. Niedawno dobudowano także z boku nową dzwonnicę. Po kasacie zakonu jezuitów w 1773 r. kościół jakiś czas jeszcze obsługiwali eks-jezuici. W 1820 r. kościół zamknięto i przeznaczono na magazyn wojskowy.

 W 1903 r. władze austriackie podjęły decyzję o rozbiórce świątyni, jednak wobec protestu biskupa przemyskiego Józefa Sebastiana Pelczara decyzję cofnięto. Po przeprowadzeniu restauracji kościoła, przywrócono mu jego funkcję sakralną. W 1991 r. kościół decyzją papieża Jana Pawła II został przekazany grekokatolikom na cerkiew katedralną a następnie w 1996 r. podniesiony do godności soboru archikatedralnego. W katedrze znajduje się ikonostas barokowy z 1688, cudowna ikona św. Mikołaja, cudowna ikona Matki Boskiej z Kalwarii Pacławskiej, oraz relikwie: św. Mikołaja, męczenników pratulińskich, ręka św. Jozafata i omoforion, relikwia błogosławionego Jozafata Kocyłowskiego, drzewo Krzyża Świętego, pastorał biskupa przemyskiego Konstantyna Czechowicza oraz mitra Jozafata Kocyłowskiego. W latach 2001-2002 wybudowano nową dzwonnicę, na której zawieszono dwa historyczne dzwony św. Jan i św. Piotr , pochodzące z dzwonnicy przy starej katedrze i zamontowano nowy św. Stefan.W portalu dzwonnicy umieszczono figury św. Włodzimierza i św. Olgi pochodzące z dawnej katedry. W 2003 roku umieszczono w podziemiu katedry ekshumowane szczątki dwóch greckokatolickich biskupów przemyskich: bp. Maksymiliana Ryłło i bp. Jana Śnigurskiego przeniesione z dawnej greckokatolickiej katedry (obecnego kościoła św. Teresy ojców karmelitów).

Dominującym elementem wyposażenia jest barokowy ikonostas z lat 1682-88.Archikatedralny ikonostas powstał w latach osiemdziesiątych XVII w., dla cerkwi klasztornej w Szczepłotach koło Krakowca. Po kasacie monasteru (1788 r.) trafił do drewnianej cerkwi p.w. Św. Mikołaja w Lubaczowie, później do nowej, murowanej świątyni w tym mieście. Stamtąd w 1979 r. przeniesiony został do lubaczowskiego Muzeum, aby w 1993 r. zająć miejsce w przemyskim soborze Św. Jana Chrzciciela. Należy on do najlepszych zachowanych dzieł siedemnastowiecznego, zachodnioukraińskiego malarstwa cerkiewnego. Świetność przywróciła mu gruntowna konserwacja przeprowadzona w l. 1994 – 1999.

palac-biskupow-grekokatolickich

Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu

Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu
Pałac Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu